Noe op weg naè een volwaerdig Zeêuws

door Engel Reinhoudt

Noe is het enige tijdschrift dat geheel in het Zeeuws wordt geschreven. Vorige week verscheen het elfde nummer. Dat mag een wonder heten, want wie regelmatig een krant maakt voor wie of wat dan ook, weet hoeveel moeite dat kost om dat met vrijwilligers te doen. En Noe mag er zijn. De fraaie en duidelijke vormgeving van Jan van Broekhoven is een lust voor het oog. Dat voor zo weinig geld zoveel geboden kan worden, is een extra verdienste van uitgever Stichting Zuudwest 7 en de redactie.

Wat biedt Noe eigenlijk? Het elfde nummer bevat 29 bijdragen verdeeld over 37 bladzijden. De bijdragen bestaan uit verhalen en gedichten. Voor wie graag bladert en niet perse van a tot z leest een ideaal blad dus.
Het nummer heeft min of meer een thema en deze keer is dat het vertalen in het Zeeuws. In enkele beschouwende artikelen van de redacteuren Marco Evenhuis en Jan Zwemer proef je de bedoelingen van de redactie: het Zeeuws tot een volwaardige taal zien te maken. En volwaardigheid gaat voor hen samen met een cultuurtaal. Een taal die je schrijft op grond van afgesproken regels. Zoals het Nederlands bijvoorbeeld. Pas dan kan literatuur gedijen, zodat meer mensen in het Zeeuws gaan schrijven en lezen. Vertalen kan daarvoor net zo goed een middel zijn als het je rechtstreeks uiten in het Zeeuws.
Cultuurtaal en literatuur is nodig, anders wordt het Zeeuws nooit voor vol aan gezien. Marco Evenhuis in gevecht met de vooringenomenheid: `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een taele ei dialecten, toch? Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie om a daè te vee en te onnôzel over gepraot oor. D`r kan zôvee, mae d`r bin d`r een berg vee-s te benauwd om ulder nikke uut te steken. Om d`r verstand op Delta-oôgte te briengen en openlijk mee mekaore te praoten. En z= lange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau z=as muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke.
Kortom: zonder literatuur geen volwaardig en erkend Zeêuws. En even verder: Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele en daer ei je dan toet op zekere `oôgte nog geliek oôk. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. Die kunne nie meer op tegen `t mediageweld van Iengels, Spaans en aore grôte geschreve taelen. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. Dat wil in `t gevaol van `t Zeêuws zeie: as je een toekomst wil è, moe je `s kappe mee nae de onderlienge verschillen te kieken en je richte op wat a je bindt. Da`s nie nivellerend of standariserend, da`s iets sociaals en productiefs. (….) A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in `t internetcafé, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep.

Voortrekkersrol
Een oud pleidooi waar twee dingen door elkaar lopen: het Zeeuws als cultuurtaal en de roep om meer literatuur. Cultuurtaal is een kwestie van afspraken tussen mensen die een voortrekkersrol spelen in de beweging om het Zeeuws erkend te krijgen als taal. De discussie over de spelling die amper twee jaar terug weer de kop op stak, moet daarvoor opnieuw worden gevoerd. De angst van de Zeeuwse Vereniging voor Dialectonderzoek, die politiek nog steeds toonaangevend is, om de discussie aan te gaan, vormt echter een drempel of, erger nog, een machtsblok waar moeilijk overheen te klimmen is. Jammer, want Noe bewijst dat het kan. Probleemloos is het Zeêuws in Noe te lezen dat volgens de Zeêuwse Schriefwiezer wordt geschreven en de regionale verschillen zijn duidelijk te herkennen. Het is een kwestie van leren en van wennen.
Mensen aanzetten tot het schrijven van verhalen en gedichten is een andere kwestie. In hetzelfde artikel van Evenhuis staat dat een stuk van redacteur Cees Maas over dat onderwerp geweigerd is, omdat het te fel was van toon. Een beetje vreemd is dat wel. Je maakt lezers nieuwsgierig naar iets dat vervolgens gecensureerd blijkt te zijn. Dat stimuleert in geen geval het inzenden van stukken die kritisch of fel zijn. En literatuur is toch bij uitstek het domein van de vrijheid.

Grenzen
Als mensen al niet schrijven in het Nederlands, zouden ze het dan in het Zeeuws wel doen?
Een enkeling die dat leuk vindt. De redactie moet niet vergeten dat het getal een wezenlijke rol speelt. Een paar honderdduizend Zeeuwen van wie de helft amper de taal machtig is, leveren nu eenmaal minder schrijvers dan een volk van miljoenen. Bovendien is alles wat ingeleverd wordt literatuur? Trekt de redactie grenzen? Welke? Hoe? Uit het nummer zelf blijkt dat men soepel is. Men zoekt niet bij voorbaat naar zware kost.
Er staan enkele voorbeelden in van vertaalde literatuur. Mijn voorliefde gaat daarbij uit naar een stukje uit `Brief in den duuster`, een toneelstuk van Heijermans dat vertaald is door Piet Korteknie en die dat zelf ook heeft gespeeld samen met Cobie Peeters. Het betreft hier een prachtige monoloog van een blinde vrouw. Lees het zelf.
Een verhaaltje van Albert Goeman nadert de ouwe-jongers-krentebroôdlectuur, maar het blijft leuk. Een overpeinzing van Elma van Belzen over de multi-culturele samenleving is een warme bijdrage op het scheid van literatuur en maatschappij. Een komisch gedicht en een lied over de Thoolse pendelaers van Arie de Viet vraagt om meer. Maartje Stuut, waarvan ik de vorige keer in deze rubriek enkele gedichten opnam, ontbreekt ook nu niet. Met `Ouwe liefde` voegt ze weer een schitterend gedicht toe aan haar oeuvre.
Jan Zwemer rapt er op los in zijn gedicht over de wind en M. J. van Leeuwen-Hamelink is aanwezig met een paar klassieke odes aan het Zeeuwse land. Noe trekt de grens van literatuur niet scherp. En dat is maar gelukkig ook. Anders zou er nog minder te lezen zijn en minder gelezen worden.
Noe brengt verder een ontroerend verhaal van Leon Janssens over het stervensuur van een vrouw die terugblikt op de dood van haar eigen moeder en haar jeugd. In `t begun a ze daè weunden goengen ze `s zondags uut de kerke nog wè `s naè de zeêdiek waèr a ze korte bie weunden. Ze vond `t aoltied mooi om die schepen verbie te zien vaeren. ,,Die gaon naor Antwerpen``, wist Camiel want z`n arte gieng aoltied open as `t over Vlaonderen gieng.
Ik koos dit citaat om te laten zien dat hier twee dialecten duidelijk te herkennen zijn in de schrijfwijze.

Column
Mooi zijn de foto`s van Bram Willeboordse met toelichtende gedichtjes. Miniatuurtjes die zo aan de wand zouden kunnen. Een mooie column van Adrie Oosterling, die eerder op Omroep Zeeland te horen was, is het enige stuk met een maatschappij-kritische toon. Noe zou best wat breder mogen dan alleen literaire bijdragen. Er valt best wat te schrijven over de Zeeuwse politiek, de malaise in de landbouw, streeekplannen enzovoorts. En misschien dat dat nog het best kan door (gast?)columnisten te vragen. Het gaat te ver om ook de overige bijdragen te noemen, maar ze zijn er niet minder om. Noe is en blijft een boeiend blad. Voor thuis voor af en toe een stukje. Voor op school om de leerlingen te laten proeven aan Zeeuwse literatuur. Ook zou het zou in de wachtkamer niet mogen ontbreken. Misschien moet de redactie maar eens oproepen om de gelezen Noe`s een tweede kans te geven.